Оролцон ажиглах (participant observation) арга зүй нийгэм соёлын антропологийн ухааны судалгааны үндсэн арга зүй билээ. Уг арга зүй нь энгийн үгээр хэлбэл судлаач судалж буй тухайн судлагдахууныхаа дунд хамгийн багадаа арван хоёр сар суурин сууж, хамт амьдран, тэр нийгэмд уусан орсоны үндсэн дээр мэдээлэл цуглуулах юм. Яагаад заавал тийм урт хугацаагаар суух хэрэгтэй гэж, судалгааг анкет бэлтгээд номын санд сууж байгаа оюутануудаар бөглүүлээд үр дүнг нь гаргаж болох биш үү гэж хүмүүс асууж болох юм. Мэдээж зүгээр бодож үзэхэд тийм ч байх. Гэхдээ антропологит хүний соёл амьдрал гэдэг зүйл ямар нэгэн “тойрог” (манай соёлд бол 2 сард цагаан сар, хавар мал төллөх, сургууль төгсөх, зун бол хүмүүсийн амрах улирал, намар хичээлийн шинэ жил, ургац хураалт, өвөл бол дулаан хувцас, ес эхлэх, зулын хорин таван гэх мэт) байдаг тул тэр тойргийг бүрэн таньж мэдэх, уг соёлын мөн чанарт нэвтрэхийн тулд их хугацаа хэрэгтэй гэж үздэг. Мөн уг соёлд анх очиж судлах хүн эхэн үедээ ямар нэгэн байдлаар “зочин” байж тухайн соёл түүнээс өөрийн үнэн бодит амьдралын хэвшилийг далдалж байдаг байна. Харин энэ мэт удаан хугацаа зарцуулснаараа судлаач уг соёлын гүнд орж тэр соёлын “нэг хэсэг” болдог аж. Ийнхүү бий болсон мэдээлэл нь илүү үнэнд ойр байж, бусад өнгөц оюун дүгнэлтээс ялгардаг гэдгийг хэлэх хэрэгтэй болов уу.
Оролцон ажиглах арга зүйг Польш гаралт Английн антропологич Бронислав Малиновский (Bronislaw Malinowski) болон түүний шавь нар, АНУ-ын Франц Боас (Franz Boas) болон түүний шавь нарын антропологийн судалгаанд үр хөврөл нь байсан гэж үздэг. Мэдээж эдгээр алдартай антропологичдоос өмнө уг арга зүйн эх сурвалж XIX зууны сүүл үеийн Франк Хамилтон Кашингийн (Frank Hamilton Cushing) Зуни (Zuni) индианчуудын судалгаанд ажиглагдаж байсан гэж үздэг. Үүний дараагаар XX зууны эхэн үеийн Бронислав Малиновский (Bronislaw Malinowski), Эдвард Эванс-Притчард (Edward Evans-Pritchard), болон Маргарет Мийд (Margaret Mead) нарын барууны бус нийгмүүдийг судалсан судалгаагаар олон нийтэд түгээжээ. Судалж буй соёлынхоо дунд удаан хугацаагаар суух, тэдний аж соёлын тухайн үнэн зөв мэдээлэл бүтээхийн зэрэгцээ гадны цэвэр нүдээр уг соёлоо ажиглах зарчимтай энэ арга зүй антропологийн судалгаанд ихээхэн хэрэгтэй арга зүй болсон юм. Энэ маягаар тус гүнд нэвтэрсэн, ямар нэгэн шүүлтүүргүй мэдээллийг олж хүлээн авах нь ихээхэн үр дүнтэй байсан байна. Өөрөөр хэлбэл антропологийн тулгуур зарчимуудын нэг болох “ямар нэгэн онол бодож олоод, тэр онолдоо таарсан нийгэм соёлыг хайх бус, харин ч аливаа нийгэм соёлыг ул суурьтай судлаад тэрхүү судалгаанаасаа онол гарган ирэх” гэсэн санаа энэ үеэс биелэлээ олсон юм. Антропологит судлаач хүн амьдрал дундаас амьдралыг тайлбарласан онол гаргах ёстой гэж үздэгээс бус, алив нэгэн сэтгэгчийн хэлсэн, бодит амьдралд төдий л таарахгүй байх нь олонтаа, жирийн хүний арьс маханд мэдрэгдэхгүй “сансарын” гэмээр үзэл санаанд таарсан амьдрал хайж явдаггүй билээ. Энэ арга зүй ихээхэн үр дүнтэй байсан тул Барууныхан ч өөрсдийн дундах цөөнх ард түмний соёлыг хүртэл судлах болсон аж.
1970-аад онд нийгмийн шинжлэх ухаанд шинэ онол үзэл санаа ихээхэн хүчтэй тархаж байлаа. Тэдгээр шинэ онолууд болох постмодернизм, дисконстракшин зэрэг нь оролцон ажиглах арга зүйн дутуу талуудыг шүүмжлэн өөрийгөө хянан засварлах сануулга өгсөн гэж болно. Тухайлбал судлаачид оролцон ажиглах арга зүйг ашиглан судалгаа хийхдээ үнэхээр хөндлөнгийн хоёрдогч байдлаас хандаж чадаж байна уу. Цуглуулсан баримт сэлт нь үнэхээр үнэн үү, аль эсвэл судлаачийн харсан л өнцөг үү, судлагдсан соёлын дуу хоолой хэр зэрэг түвшинд байна гэх мэтээр асуудал өрнүүлж байжээ. Үнэхээр ч антропологийн шинэ шинэ судалгааны талбарт судалгаа хийхэд оролцон ажиглах арга зүй дутагдалтай тал гаргаж байлаа. Жишээ нь: Ижил хүйстнүүд болох гэй, лесби хүмүүсийн дунд хийсэн эхэн үеийн судалгаануудын үед уг арга зүйд асуудал учирч байв. Олон нийт судалгаа хийх гэдгийг ямар нэг анкет бөглүүлэх мэтээр хялбарчлан ойлгох гээд байдаг талтай. Гэтэл антропологи дахь оролцон ажиглах арга зүйг ашиглан судалгаа хийнэ гэдэг энгийн үгээр бол судалж байгаа соёлоо ажиглах, тэмдэглэх, сонин содон зүйлсийг анхаарах гэж болно. Гэвч мэдээж энэ бүхэн хангалттай бус нь ойлгомжтой төдийгүй судлаачийн ур чадвар ч үүн хамаарна. Судлаачийн хамгийн гол үүргүүдийн нэг бол тухайн соёлыг хөндөхгүй байх юм. Судлаач урт хугацаагаар уг соёлд сууна гэхдээ гадны нүдээр тухайн соёлоо харж байхаа хэзээ ч мартаж болохгүй. Мөн өөрийн соёлын хэмжүүрээр судалж буй соёлоо шүүж болохгүй. Энэ мэт байдлаас тус соёлдоо бүрэн оролцох гэж хичээх хэрэгтэй. Энэ бүхний дараа цуглуулсан мэдээлэл дээрээ аль болох уян хатан дүгнэлт хийх хэрэгтэй болов уу. Хэтэрхий тууштай дүгнэлт нь тэр бүр үнэнд ойр байдаггүй учир нь хүний амьдрал гэдэг өөрөө ихээхэн хөдөлгөөнтэй хаанаас нь харж байгаагаараа дүгнэлт хэлж болдог зүйл. Уг арга зүйг ашиглан судалгаа хийх явцад хамгийн том ажил бол магадгүй хээрийн шинжилгээний тэмдэглэл хөтлөх болох байх. Тэмдэглэл нь хоёр янз байж болно. Нэг нь илүү өөрийн хувийн дүгнэлт сэтгэл хөдлөл орсон, нөгөө нь илүү эрдэм шинжилгээний байж болох юм. Гэхдээ хувь хүний онцлогоосоо болоод нэг дэвтрийг хоёр хуваагаад бичиж ч болох байх. Мэдээж гол зарчим бол аль болох дэлгэрэнгүй тэмдэглэл хийх, учир нь хүний оюун ухаан мартдагийнхаа хүчинд л санаж байдаг юм. Мэдээж онцгой содон санагдсан санаагаа бусад онол саналтай харьцуулж үзэх хэрэгтэй. Мөн өөрийн тэрхүү санаагаа судалж буй соёлд чинь хамаатай байна уу, аль эсвэл соёл бүхэнд хамаатай түгээмэл шинжтэй байна уу гэдгийг анхаарч болно. Тэгээд бүх мэдээллийнхээ уялдаа холбоог сайтар нягтлах хэрэгтэй болов уу. Оролцон ажиглах арга зүйн тухай товч өгүүлэхэд ийм байлаа.
Сүүл хэсэг рүүгээ зөвлөгөө маягтай болсон байх шиг санагдсан. Гэхдээ энэ яах вэ, хүнд хэрэг болж байвал.

Антропологич Нэнси Шипэр 1944 онд Нью-Йорк хотод мэндэлжээ. Тэрээр Калифорниа Бэрклэй Их Сургууль (University of California at Berkeley)-ийн эмнэлэгийн хүн судлалын хөтөлбөрийн захирал, хүн судлалын профессор хүн ажээ. Мөн тэр биеийн хүн судлал болон өлсгөлөн, өвчин, эмнэлэгийн, сэтгэцийн, солиоролын, нийгмийн зовлон зүдгүүр, хүчирхийлэл болон геноцидийн талаарх судалгаануудаараа олон нийтийн танил болсон нэртэй хүн судлаач юм. Дээрх сэдвүүдийг сонгон судалгаа хийх болсон нь залуу цагтаа Энх Тайвны Корпусын сайн дурын ажилтан байсантай нь ч холбоотой байх болох юм. 




Их Британийн хүн судлаач Э.Э. Эванс-Притчард нь 1902 онд Суссекс (Sussex)-т төржээ. Анх тэрээр Оксфордын Экстер коллежи (Exeter College, Oxford)-д түүх судалж байгаад, Р.Р. Маретт (R. R. Marett)-ийн нөлөөгөөр Лондонгийн эдийн засгийн сургууль (London School of Economics)-ийн аспирантурт суралцах болсон байна. Тэнд байх үедээ Б.Малиновскийн удирдлаган дор байсан нь түүнд маш их нөлөө үзүүлсэн гэдэг. Ялангуяа Суданы угсаатны зүйн судалгааг анхлан хийгч Чарлес Габриел Селигман түүний үзэл бодол, судалгаанб ажилд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн аж.

Э.Б.Тайлор нь 1983 онд Лондонгийн Кэмбирвилд гуульны үйлдвэрийн эзэн Жозеф Тайлор, Хайрриет Скиппэр нарын хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр Тоттенхэмын Грөве Хаус (Grove House School) дунд сургуульд боловсрол эзэмшсэн аж. Хэдий ийм ч түүнийг насанд хүрэхээс нь өмнө эцэг эх хоёр нь нас барснаар түүний амьдрал нэлээд асуудалтай болж иржээ. Тийм ч учраас тэрээр ерөөсөө их сургуулийн зэрэг хамгаалаагүй ажээ. Эцэг эхийнгээ нас барсаны дараа гэр бүлийнхээ бизнесийг үргэлжлүүлэн хийхээр шийдсэн боловч тэрээр сүрьеэгийр өвчилжээ. Эмч нар түүний биед халуун орны чийглэг тохиромжтой уур амьсгал хэрэгтэй хэмээн зөвлөсөнөөр Тайлор 1855 онд Английг орхин Төв Амеркруу аялсан гэдэг. Уг аялалынхаа үеэр угсаатан судлаач, археологич Хэнри Кристи (Henry Christy)-тэй танилцсан бөгөөд энэ уулзалт нь Тайлорт антропологийг сонирхох сонирхол төрүүлж, түүхийн өмнөх үеийг судлах судалгаанд нь урам өгчээ. Тайлор бол соёлын хувьслалын онолын гол төлөөлөгчдийн нэг юм. Энэ нь Чарльз Дарвины хувьсалын онолд тулгуурлан хүн судлалын ухааныг тайлбарлах гэж оролдож буй оролдлого байдаг. Ийм ч учраас тэрээр шашин болон нийгмийн хөгжлийн нэг түгээмэл хууль, суурь бүтэц байдаг хэмээн итгэж байсан аж. Үүгээрээ ч тэрээр XIX зууны дунд үед бий болж байсан соёлын хүн судлалын ухааны дэг хэлбэрийг бий болгож чадсан юм.