НИЙГЭМ-СОЁЛЫН АНТРОПОЛОГИ

ОЮУТАН БАЙХАД БИЧИЖ БАЙСАН ИЛТГЭЛ. АРДЧИЛСАН НАМААС ЗАРЛАСАН "ОЮУТНЫ АРДЧИЛАЛ" СЭДЭВТЭЙ УРАЛДААН БАЙЛАА. ТУСГАЙ БАЙРАНД ШАЛГАРААД ДААНЧ ШАГНАЛАА АВААГҮЙ Л ДЭЭ. ӨГӨӨГҮЙ Ч БИЛҮҮ. МАРТАЖ.

УДИРТГАЛ

Бид ардчилсан нийгмийг сонгоод арван долооон жил болжээ. Сонголтондоо итгэсэн бас харамссан хүмүүсийн амьдрал өрнөсөөр л. Ардчилал бидэнд эрх чөлөө өгсөн хэмээн хөөрцөглөсөөр л. Хэдий ийм ч бидний дунд “ардчилал” хэмээх хэллэгтэй ч харамсалтай нь ойлголтгүй хүмүүс байсаах бас хүмүүсийг “романтикаар хорлосоор” л явна. Ийм л хүмүүст жинхэнэ зөв ойлголтыг өгөх нь үзэг цаас уулзуулагч хүн бүрийн ариун үүрэг буй за. Энэ үүргийн хариуцлагад хөтлөгдөн хэдэн мөр эвлүүлье ээ.

Судалгааны арга

Оюутны ардчилалын өнөөгийн байдалд дүн шинжилгээ хийхдээ МУИС-ийн Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Сургуулийг жишээ болгон авлаа. Судалгаандаа оролцон ажиглах (Participant observation) арга зүйгээр явуулсан болно. Судалгаанд маань тус сургуулийн “Улс төр судлал”, “Түүх”, “Нийгэм-Соёлын антропологи”-ийн тэнхимийн оюутнууд хамрагдсан юм. Оролцон ажигдах арга зүйгээр судалгаа явуулхад цаг хугацаа их шаарддаг хэдий ч үнэн бодитой мэдээллийг ямар нэгэн шүүлтүүргүй цуглуулж чаддаг давуу талтай юм. Тэгээд ч энэ арга зүй нь “Хүн судлал” хэмээх нийгмийн шинжлэх ухааны нэгэн салбарын үндсэн арга барил билээ.

Чөлөөт нийгмийн үндсэн зарчмууд  

Ардчилалын тухай олон тодорхойлолтууд байдаг. Хэдий ийм ч би энд Абрахам Линколны АНУ-ын иргэний дайнын үед Геттисбург хотод хэлсэн “...Ардчилал гэдэг бол хүмүүсийн төлөө хүмүүсээс бий болсон хүмүүсийн засаг мөн...” гэсэн сонгодог тодорхойлолтыг ишлэхийг хүслээ. Энэ үгээр ардчилалыг ойлгуулж болох ч “сүүдэр”-ийг нь бас нуух гэж оролдсонгүй. Тийм болохоор дахин нэг ишлэл авъя. “...ардчилалыхан, ирлээ! Нуугдаарай! гэж хашгирав... тэд гэдэг чинь хэн бэ? Ардчиллынхан! Тэд хэн нэгнийг барьж аваад яахыгаа ардчилалын журам буюу санал хураалтаар шийддэг юм. Мөнгийг нь авах уу?, торны цаана хаях уу?, эсвэл өөрийн бүлэгт хүчээр элсүүлэх үү? гэдгийг ардчилалын журмаар шийддэг юм. Хэн ч тэднийг зогсоож чаддаггүй...” ардчилалын хамгийн болгоомжлууштай тал нь энэ юм. Өөрөөр хэлбэл олонхи цөөнхөөр дарангуйлна гэсэн үг.

Өнөөдөр ардчилал улам олон хүнд хүлээн зөвшөөрөгдөн, итгэл үнэмшил нь болж байна. Энэ нь сайн хэрэг. Гэвч эрх чөлөөнд тулгуурлаагүй ардчилсан систем байж болохгүй. Хэрэв үүнийг ойлгохыг хүсвэл та яг л “... Миний найз Рос Лэвитэгийн хэлсэнээр бид олонхийн санал болгосон хүнтэй гэр бүл болдог нийгэмд амьдрах аваас ардчилсан нийгэмд амьдарч буй хэрэг. Гэхдээ эрх чөлөөгүй нийгэмд амьдарч байна гэсэн үг...” хэмээсэнг ойлгосон байх хэрэгтэй. Эрх чөлөө, сонголтонд тулгуурлаагүй аливаа зүйл эцэстээ хүмүүсийн эсрэг болж хувирдаг. Эрх чөлөө нь чөлөөт нийгмийн бусад үнэт зүйлсийн үндэс суурь болдог учраас бүхнээс илүү үнэ цэнэтэй. Өөрөөр хэлбэл эрх чөлөө гэдэг нь “дураараа дургиж дунд чөмгөөрөө жиргэх”-ийн нэр биш. Яг л ийм шударга “хязгаарлалт”-тай эрх чөлөөнд суурьлан иргэний нийгэм бүрэлдэн бий болдог. Төрийн алдаатай буруу шийдвэр бүхнийг “Иргэний нийгэм” сөрөн зогсож, болохгүй шүү гэсэн “сигнал”-ыг өгч байдаг. Эрх чөлөөтэй иргэд сайн дураараа эвлэлдэн нэгдэж иргэний нийгмийн төсөөлөл болон төрд дуу хоолойгоо хүргэж байгаа тэр л орчинд жинхэнээсээ чөлөөт, ардчилсан нийгмийн “сүнс” нь амьд оршидог. Үүгээрээ тэд олон нийтийг, төрийн зүгээс ирэх аюулаас хамгаалж төрийн хүчийг хазаарлан номхруулдаг билээ.

Даанч манай нийгэмд энэ бүгд нэг хөл дээрээ зогсож байна. Хэзээ нэг биш хоёр хөл дээрээ зогсох бол доо.

Оюутны ардчилал

Сургууль болон оюутны орчныг илүү нээлттэй болгоход хоёр үндсэн асуудалд анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй.
1. Сургуулийн удирдлагын зүгээс сургалтыг “чөлөөлж” байгаа эсэх
2. Оюутнууд өөрсдөө сургуулийн үйл ажиллгааг ил тод болгоход оролцож байгаа эсэх
Магадгүй нэг дэхь асуудал чухал биш байж болох ч би энд тусгайлан авч үзлээ. Учир нь сургуулийн удирдлага бүтэц, оюутнуудын төлбөрийг зарцуулдаг, үүнийхээ хариуд “хоёр дахь гэр” гэсэн хүндлэлийг шаардахаас өөр юм хийдэггүйд гол учир байгаа юм.

Хэн нэгэн нь сургуулийн удирдлага өөрийгөө нээлттэй болгож чадахгүй гэх байх. Магадгүй тийм ч биз. “...сургуулийн удирдлагын үйл ажиллгаа бидэнд хаалттай байдаг. Намар ирээд төлбөр нэмэгдсэн өөрчлөлтийг л сургуулиас олж хардаг. Деканаа нэг муу юм танина. Өрөөнд нь орж ч үзээгүй, хэрэг ч гардаггүй... сургууль төлбөр л авдаг, өөр юу ч байхгүй. Төлбөрөө хугацаанд нь төлөөгүй гээд алданги тооцдог. Хичээлийн хуваарь гаргачихдаг, багш нь ч цаанаасаа...” гэсэн жирийн оюутны яриа. (Энэ ярианий агуулга олон хүний яриагаар батлагдсан билээ.)

Сургууль нэг иймэрхүү л байдалтай. Нэлээд хэдэн хоногийн өмнө (XII сарын 6-нд) сургуулийн захирал, дэд захирал нар оюутнуудтайгаа уулзаж санал хүсэлтийг нь сонсоно гэхээр нь ихэд олзуурхан очсонсон. “... ном хүрэлцэхгүй байна, хичээл орж байгаа ангиуд хүйтэн байна... бид төлбөрөө төлсөн түүндээ дүйцсэн орчинд суралцмаар байна гэсэн” нэгэн оюутны асуултанд захирал “... би тэгээд чиний ам руу будааг чинь халбагдаж хийх болж байна уу?...” гэсэн мангардуу гэмээр асуултыг сөргүүлэн тавьсан нь санаанд өөрийн эрхгүй бууж байна.

Яг л бусдад үйлчлэх ёстой албан тушаалын үүргээ, хуучин нийгмийн бусдыг өөртөө үйлчлүүлэх гэсэн хурган даргын “цээж өвчин”-өөсөө ялгаж харахыг хүсдэггүй дарганцаруудын нийтлэг сэтгэлгээ. Арга үгүй дээ манлайлан чиглүүлэх биш захиран тушаахаа урьтал болгодог хуучин нийгмийн школтой юм чинь. Энэ л цутгамал сэтгэлгээгээрээ, гаж сонин системдээ оюутнуудын, оюуныг тааруулах гэж заримыг нь сунган, заримыг нь тайрч байх юм.  

Бид төлбөр төлөх ёстой юм шиг, тэд авах ёстой юм шиг өг! өг! гэж шаардан алданги тооцохоос өөрийг хийхгүй л сууна. Бас оюутнуудыг зугуухан хорлосоор л. Түрүүхэн “хэн нэгний” хэлсэн шиг сургуулийн удирдлага өөрийн үйл ажилгаагаа өөрөө нээлттэй болгож чадахгүй юм байна. Тэгвэл оюутнууд өөрсдөө үүнийг хийж чадаж байгаа болов уу?

Оюутнууд сайн дураараа нэгдэн эрхээ хамгаалан, дуу хойлоогоо “хэн нэгэн”-д хүргэдэг зохион байгуулалт нь “Оюутны зөвлөл” байх ёстой. МУИС-ын Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Сургуулийн “Оюутны зөвлөл”-ийн бүтцийг хархад нэг ангийг, ангийн дарга нь төлөөлөн хуралд оролцдог. Уг хурлаас “Оюутны зөвлөл”-ийн дарга гишүүдийг хэдэн хүний бүрэлдэхүүнтэй сонгоно. Харин “Оюутны зөвлөл”-ийн дарга бусад сургуулийн “Оюутны зөвлөл”-ийн дарга нартай хамтран МУИС-ын “Оюутны Конгресс”-ын хуралд оролцон дээрхийн адил сонголт хийнэ. Үүнээс хархад шаталсан бас төлөөлөлийн гэмээр бүтэц зохион байгуулалтын дүрс нүдэнд бууна. Төлөөлөөд, хуралдаад, сонгоод дажгүй ардчилсан тогтолцоо. Гэвч энэ тогтолцоонд бүтэц байхаас амьд үйл ажиллагаа үгүй байна.

“...Оюутны зөвлөлийн хурал дандаа л байрны хүүхдүүдийн хурал болдог, яагаад гэхээр байрны хүүхдүүд илүү их асуудалтай байдаг... байранд орох гарах байрны засвар энээ тэрээ гээд гадуур амьдардаг оюутнууд нэг их асуудалгүй хичээлдээ суучихна, гэртээ очно... оюутны зөвлөлийн дарга ч үргэлж байрны хүүхэд байдаг. Дарга болох гэж бөөн юм болно... надад саналаа өгчих... дараа жил найдвартай байранд оруулж өгнө, чи дараа жил болчих энэ жил би болчихъё... дэд даргын суудлаа өгье надад саналаа өгчих...” гэх мэт. Ийм жижиг хуйвалдаан байнга болдог гэж болно. Оюутны зөвлөлийн хуралд жирийн оюутнууд саналын эрхгүй, бас энэ хуралд нь зүгэр сууж ч болохгүй, зөвхөн ангийн дарга санал өгөх эрхтэй.

Оюутны зөвлөлийн үйл ажиллгаанд оролцох гэсэн оюутан ангийн дарга, эсвэл байрны оюутан биш бол түүнд боломж хаалттай гэхэд хэлсдүүлсэн болохгүй “...намар байранд орох гэж бас л бөөн хуйвалдаан болно... байрны “кайма”-д малын мах, мөнгө өгнө... оюутны зөвлөлийн дарга гишүүд “өөрийн хүмүүс”-ээ бас оруулна. Танилгүй шинэ оюутан орох гэж бөөн юм болдог ш дээ... оюутнууд ч зүгээр байхын оронд танил тал, мөнгө төгрөг өгөхөө л урьтал болгодог ш дээ...”

Энэ мэтчилэн байрны оюутнууд асуудал ихтэй. Тийм болохоор оюутны зөвлөлийн гишүүнийг таньдаг, чадвал тэдний нэг болох хэрэгтэй. Ингээд л хэн нэгний багт орж “хор найруулцан” хожим зөвлөлийн гишүүн, дарга болох хуйвалдаанаа хийж эхлэнэ. Янз бүрийн амлалт өгөн, ангийн дарга нарийн саналыг худалдаж авна. Энэ ч хэцүү ажил биш. (яагаад гэвэл олон оюутнууд оюутны зөвлөл байдаг эсэхийг анхаардаггүй). Байранд амьдардаг зуугаад оюутан, улмаар дөч орчим ангийн дарга нарыг ихэнхийг нь өөртөө татчихна. Ийнгээл асуудал гүйцээ.

Оюутнууд дийлэнх нь ардчилал гэдгийг олонхийн санал гэж ойлгодог. Гэвч тэнд үг хэлэх саналаа өгөх эрх хүн бүрт олгогдох ёстойг, оюутан бүрийн оролцоо үүнд чухал байдгийг, бүх зүйл нээлттэй байх учиртайг тэд мэдэхгүй л байна. Энэ л мэдлэггүй толгойгоороо асуудалд хандан, хуучин нийгэмд сургууль төгсөөд л ажилтай болдог сайхан байжээ хэмээн эмээ өвөө хар шогширч сууна. Оюутны зөвлөлийн хэд нь ч ийм байх ёстой гэдэгт үнэн голоосоо итгэчихсэн “... бүх зүйл УИХ-ын жишигээр явагддаг...” гэж ойлгон нийгмийн шинжлэх ухааны бакалаврийн зэрэгтэй төгсөж байна.

Монголийн нийгэмд ч ийм. Ардчилсан нийгмийн бүх л бүтэц зохион байгуулалт манай улсад бий. Даанч бас л үйл ажиллагаа алга. Манай сургууль ч бас ийм. Бүх л бүтэц, шат дамжлага хэлбэр нь байна. Мөн даанч агуулга амин сүнс нь алга. Нөлөөтэй тольноос ойсон, буруу дүрс оюутны орчинд аль хэдийн тусчихаж.
Бид нийгмээрээ ардчилал гэдгийг ойлгохгүй байгаа юм шиг! Хэн нэгний ярьсан домгоор “ардчилал” ийм байдаг гэж бодсоор. Сайн сайханд удахгүй хүргэнэ гэж, хэн нэгнийг харсаар, мөрөөдөлдөө хууртсаар. Ийм л хүмүүст “чөлөөт нийгэмд хүрэхийн тулд бодож сэтгэх, хэлж ярих, ямар нэгэн үйлдэл хийх зориг хэрэгтэй” гэсэн Жонатан Гулибэлийн зарчмыг сануулмаар байна.

Оюутны ардчилалд санал

Оюутны орчинг илүү нээлттэй болгоход хэдэн санал нэмэрлье гэж бодлоо.
- Ангийн системийг устгах. Энэ нь оюутнууд хэн нэгэн багшийн харъяалал, ямар нэгэн хамт олны өмнөөс     хохирохгүй байх боломж өгнө. Сургууль ганцхан хүнийг сургах биш бас бие хүн болгон төлөвшүүлэх         ёстой учираас, оюутан бие дааж сурна. Ангийн найзын хүрээнээс, сургуулийн нөхөрлөлийн хүрээнд         шилжинэ.
- Академик хичээлээс бусад хичээл, багшийг оюутнууд өөрсдөө сонгодог болох. Ингэх нь оюутан илүү         бие даасан сонголт хийж дүн авахаа чухал болгохгүй, хариуцлагаа өөрөө үүрдэг болно.
- Сургуулийн удирдлагууд улирал тутам хийсэн ажлынхаа тайланг тавьдаг болох. Энэ нь сургуулийн           удирдлагийн үйл ажиллагааг нээлттэй болгож, оюутны санал хүсэлтийг тэдэнд уламжлах бололцоо         олгоно.
- Оюутнууд өөрсөдтэй нь холбоотой шийдвэр гаргахад шударгаар оролцох.
- Оюутны Зөвлөлийн хуралд оюутан бүр саналийн эрхтэй болох.
- Оюутны зөвлөл “Оюутан Конгресс”-оос хамааралгүй болгох. Ингэх нь Оюутны Зөвлөлийг дээш нэг шат       ахихдаа ашигладаг гишгүүр болохоос сэргийлнэ.
 
Миний бодлоор дээрх зүйлүүдийг оюутны орчинд нэвтрүүлбэл “оюутны ардчилал” нэлээд амилж ирэх байх. Ингэж чадвал оюутан дүнгийн төлөө сурахаа больж, өөрийхөө төлөө хариуцлага хүлээж, сургууль тэдэнд үйлчлэх ёстойг ойлгон, эрх ашиг нь зөрчигдхөд түүний эсрэг ухамсартай тэмцэх эрхтэй байхаа ойлгоно.

Нийгмийн бүх л хүрээнд ардчилал чөлөөт байдал байх ёстой. Түүнийг хамгаалах учиртай. Үүнгүйгээр бидний зорьсон зорилго утга учиргүй. Энгийн юм шиг хэрнээ эдгээр нь ямар үнэ цэнэтэйг оюутнууд ухаарна. Ардчилалийн үнэн зөв төрхийг хэн нэгний нүдээр биш, өөрийнхөө нүдээр харж, ямар учир утгатайг ухан ойлгож, өөрийн амьдралаа хэн нэгэн “гайхамшигтай” хүний үгээр бус өөрөө өөрийнхөө сонголтоор эрх чөлөөтэйгөөр нээх ёстойгоо тэд ойлгох биз ээ.