НИЙГЭМ-СОЁЛЫН АНТРОПОЛОГИ

Блог дээр маань сэтгэгдэл үлдээсэн нэгэн “антропологи гэж юу хэлээд байгаан, тайлбарлаад өгөөч ээ” гэсэн байсан. Үнэндээ энэ асуудал энгийн уншигч ч биш нийгмийн ухааны мэргэжлийн хүмүүсийн хувьд ч “үл мэдэгдэх” асуудал байх гэж би бодож байна. Тийм болохоор үүнд хариулах гэж хичээе. Дутуу гацууг мэддэг хүмүүс нь нөхөж өгөхийг хүсэж байна. Мөн энэ бичлэг мэргэжлийн бус илүү олон нийтийн шинжтэй гэдгийг хэлэх хэрэгтэй байх.

Антропологи гэдэг үг нь шууд орчуулбал хүн судлал гэсэн үг. Тэгэхээр social anthropology гэдэг нь нийгмийн хүн судлал гэсэн үг болно. Хүн судлал гэдгийн монголд биологийн хүн судлал талаар нь хүмүүс сайн мэдэх болов уу. Харин нийгмийн хүн судлал гэхээр оюун ухаанд нь нэг л буухгүй байгаа байх. Энгийн үгээр бол хүн хэдий махтай цустай, хоол идэх ёстой, түүнийгээ баас болгон гаргадаг гэх мэт илэрхий биологийн амьтан боловч нөгөө талаар хэлд ордог, цагаан сараар золгодог, архи уудаг, тамхи татдаг гэх мэтээр “нийгмээсээ сурч байдаг” нийгмийн шинжтэй амьтан юм. Биологийн хүн судлал хүнийг их бүдүүлэгээр хэлэхэд арьс, яс, өсөлт бойжилт, ген өөр юу байдаг юм тэр бүх үүднээс нь судалдаг бол, нийгмийн хүн судлал хүн төрсөн өссөн нийгэм соёлоосоо юу юуг олж авдаг тэр нь эргээд хүндээ ямар хэрэгтэй вэ гэх мэт биологитой хамаагүй илүү нийгмийн асуудлыг судалдаг юм. Өөрөөр хэлбэл монголчууд цагаан, хөх өнгөнд дуртай байдаг. Цагаан сараар ахмад хүнтэйгээ золгодог. Адуугаа хэдэн арван янзаар зүсэлж чаддаг. Гар зөрүүлэн мэндчилдэг. Гэтэл монгол хүн болох би хятадад төрсөн бол харин улаан өнгөнд дуртай байх байсан. Англид бол цагаан сар хийхгүй. Японд мэндэлсэн бол хэдэн арван янзын өнгөөр цэцэгсийг зүслэх байсан. Төвдөд өссөн бол бие биеэ рүүгээ хэлээ гаргаж, эрхийгээ гозойлгон мэндлэх байлаа. Дээрх тохиолдолуудад ямар ч биологийн асуудал байхгүй. Гэхдээ энэ мэт асуудал хүний амьдралд маш чухал байх нь их. Яг л үүнтэй адил асуудлуудад нийгмийн антропологи анхаарлаа хандуулан ажилладаг гэж болно. Магадгүй хүн биологийн амьтан байх. Гэхдээ нөгөө талаар маш ихээр нийгмийн амьтан гэдгийг нийгмийн антропологи тайлбарлаж байдаг гэж болно.  

19-р зууны эхэн үе хүртэл дэлхий дахинд байгалийн шинжлэх ухааны хөгжил давамгай байлаа. Үнэхээр ч байгалийн шинжлэх ухааны нээлтүүд ар араасаа хийгдэж, тэр нь ч хүмүүний амьдралыг орвонгоор нь эргүүлж байсан гэж болно. Тэр үеэс л хүмүүс Аристотелийг сохороор дагах бус түүний сургаалуудыг туршилтаар баталж үзэх хэрэгтэй гэсэн санааг гаргаж хэрэгжүүлж байсан байна. Иймээс ч оюунлаг сэтгэлгээний хүрээнд шинэ шинэ үзэл санаа эрчимтэй гарч түгэн дэлгэрэх болжээ. Түүний нэг нь О.Контын позитивист сургаал юм. Тэрээр байгалийн шинжлэх ухааны арга загвараар хүний амьдрал, нийгмийг судлах гэж зорьж байсанаа ийнхүү нэрлэжээ. Түүний үзэл санаа Х.Спенсер, Э.Дюркхайм, К.Маркс нараар дамжин улам хөгжиж өнөөгийн нийгмийн шинжлэх ухааны суурийг тавьсан юм. Энэ үзэл санаанаас сэдэл авсан салбар ухаанууд бий болсоны нэг нь нийгмийн антропологи билээ. Түүний үүсэл нь улс орон болгонд харилцан адилгүй тавигдсан бөгөөд Америкт гэхэд 1850 иад оны Л.Х.Морганы судалгаа, түүний дараагийн Ф.Боасын сургуультай салшгүй холбоотой байдаг бол Их Британид мөн төдий үеийн Э.Тайлор, Ж.Фрейзер нарын судалгаа, 20-р зууны эхэн үеийн Б.Малиновский нарын бүтээлүүдтэй холбоотой байдаг. Францад л гэхэд Э.Дюркхайм, М.Мосс нар ихээхэн нөлөөтэй бол Орост хаант засгийн үеийн алдартай жуулчид уг ухааны суурийг тавьсан гэж болно. Харин манай улсад яг төдий үе гэж тоо хэлхэд хэцүү ч ардын хувьсгалаас хойш шинэ үеийн эрдэмтэд төрөн гарч энэ чиглэлийн судалгаа хийх болсонг хэлэх хэрэгтэй байх. Гэхдээ энэхүү асуудал дээр нэршилийн зөрөөнөөс болж одоо болтол тодорхойгүй зүйл байсаар байна. Америкт энэ ухаан үүссэн цагаасаа өнөөг хүртэл соёлын антропологи гэсэн нэртэй байгаа бол, Англид нийгмийн антропологи гэсэн нэртэй байна. Харин Франц Орост анхнаасаа л этнологи (угсаатан судлал) гэсэн нэртэй байсанаа саяханаас антропологи гэсэн нэрээр сольж байгаа аж. Манай улсад ч гэсэн Орос уламжлалаар энтнологи гэсэн нэртэй байсанаа МУИС-ын Угсаатан судлалын тэнхим нь жил гаруйн өмнөөс нийгэм-соёлын антропологи гэсэн нэртэй болсон билээ. Энэ нь цоо шинэ салбар ухааныг монголд оруулж ирээд байгаа хэрэг биш хуучны үзэл суртал, хоёр системийн зөрөөнөөс бий болсон нэршилийн ялгааг л арилгасан хэрэг юм. Түүнээс бус антропологи өөр зүйл судлаад угсаатан судлал өөр зүйл судлаад байсан зүйл үнэндээ байхгүй байсанг хэлэх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл хаана ч антропологи этнологи (угсаатан судлал) гэсэн нэрүүд нь адил утгатай гэсэн санаа юм. Тийм ч учраас антропологийн ухаан Монголд шинэ салбар бус харин ч түүх ихтэй салбар ухаануудын нэг болно гэсэн үг.

Дараагийн нэг асуудал бол Монголд угсаатан судлалын ухаан нь түүхийн ухааны хавсрага маягтай хөгжиж ирсэн байдаг. Энэ ч үүднээс нийгмийн антропологийг (угсаатан судлал) зарим хүмүүс түүхийн салбар ухаан мэтээр алдаатай ойлгодог. Гэтэл дэлхий дахинд антропологийн үүсэл, одоогийн байр суурь нь түүхийн ухаантай төдий л хамаатай бус байдаг. Түүний үүсэл нь шинээр төрж байсан нийгмийн ухаан болон философиос үзэл санаагаа авсан байдаг нь ч үүний тодорхой жишээ юм. Өөрөөр хэлбэл антрополгийн ухаан нь түүхтэй гэхээсээ социологи, улс төр судлалын ухаануудтай илүү хамаарал ихтэй байдаг гэсэн үг. Дээрхийн адил буруу бодох болсон шалтгаан нь Оросын уламжлалыг дагасан угсаатан судлалын ухааныг Монголд хөгжүүлж байсантай холбоотой байх. Үнэндээ ч Орос болон Монголд угсаатан судлалын ухаан нь түүхийн хавсрага маягтай хөгжиж байсан гэж болно. Гэтэл дэлхийн жишиг тийм байсангүй.

Энэ мэт олон асуудал бидэнд байна. Магадгүй мэргэжлийн бус энгийн хүмүүс антропологи бүү хэл угсаатан судлал гэж юуг хэлдэгийг мэдэхгүй байх. Үнэндээ мэдэх ч арга хомс байх нь их. МУИС бол олон нийтийн бус мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх гэж хичээдэг газар. Нөгөө талаар шинжлэх ухаан гэдэг нийтийн хоолны ширээн дээр байдаг гурилтай шөл шиг сайн дурынханы ариун үйлс бас биш юм л даа. Чадах нь хүрч ойлгодог, чадахгүй нь барааг нь хардаг тийм л эд. Энд энгийн мэргэжлүүдыг хэлээгүй шүү. Зөвхөн шинжлэх ухааныг хэллээ.

Өөрийн мэргэжил болж байгаа антропологийг бусдад таниулах гэсэн жижигхэн амбицын маань орон зай болсон энэ блогоор зочилсон тэр зочинд зориуллаа. Илүү сайн бичиж болох байсан байх. Даанч мөчид татуу ойлголттой өчүүхэн хүний чадуу тархи үүнийг л гаргалаа. Уучлана биз. Мэддэг хүмүүс нь. Тунгалаг тамир дээр Итгэл баян Эрдэнэд малынхаа дансыг өгөхдөө “дотроо бөөрөнхийтөй дөрвөлжин нь хээлтэй гүү гэж байгаам бичиг мэддэг хүнд үзүүлхэд ичмээр дамшиг даа” гэдэг шиг миний энэ бичлэг мэддэг хүнд нь гологдох нь дамжиггүй. Гэхдээ яах вэ, хүлээж суусны оронд адгуу зангаар бичиж орхилоо.