НИЙГЭМ-СОЁЛЫН АНТРОПОЛОГИ

Хэний блог дээрээс билээ, Энэтхэг улсад зорчих хүмүүст өгөх зарим зөвлөгөө гэсэн зүйл уншиж байсанаа санаад түүнтэй төстэй бичвэр бичдэг юм билүү гэж бодлоо. Тэр бичлэг нэлээд албаны шинжтэй байсан бол харин минийх албан бус байх болов уу.

1. Хамгийн түрүүнд та яагаад заавал Энэтхэг улсад сурах, зорчих, аялах гэж байгаагаа сайн бодох хэрэгтэй байх. Манайханд гадаад л гэхээр кинон дээр гардаг сайхан газар, сайн хүмүүс байдаг мэтээр төсөөлдөг хүмүүс мэр сэр байдаг нь нууц биш. Хэдийгээр Энэтхэг улс нь “хямд зардлаар гадаадад сурах” сайхан боломж мөн боловч энд сайн муу, сайхан муухай олон янзын амьдралын өнгө байдаг гэж хэлмээр байна. Их өндөр сэтгэгдэлтэй ирээд зарим зүйлээс нь болоод санаагаар унасан тухайгаа ярих Монголчууд байж л байна. Хүмүүсээс сайн асууж сурах хэрэгтэй болов уу.
2. Ирэхээсээ өмнө эмнэлэгийн үзлэгт сайн орох хэрэгтэй байх. Халуун газар амьдарч чадахгүй зүрх судасны өвчтэй бол наашаа зүглээд дэмий биз, мөнгөө үрнэ. Ер нь биеэ сайн үзүүлж, сайн шинжилгээ хийлгэх нь зөв. Энд ирээд мэдэгдэхгүй байсан янз бүрийн өвчин нь сэдрээд сүйд болвол яана.
3. За явах боллоо. Виз гэдэг зүйлээ авах хэрэгтэй болно. Энэ улсын виз үнэгүй, яршиг чирэгдэл багатай байдаг сайн талтай. Гэхдээ та залуухан, ганц бие бүсгүй бол виз мэдүүлэхдээ хэн нэгэн эрэгтэй эсвэл найз нөхдөө дагуулан Энэтхэгийн элчин дээр очихыг хичээгээрэй. Учир нь визтэй холбоотой ажилчид нь Монгол охидуудыг “орой кино үзэхээр урих” тохиолдол байдаг төдийгүй уг хүсэлтэнд нь өгсөн хариугаар визний хугацаа, өгөх хоног наашилж цаашлах магадлалтай. Энэ асуудал Монгол улсын ерөнхийлөгч Энэтхэг улсад айлчлан, Монгол оюутнуудтай уулзах үеэр хөндөгдөж байсан тул удахгүй гайгүй болж магадгүй. Гэхдээ юмыг яаж мэдэх вэ.
4. Мэдээж мөнгө санхүү гэсэн том асуудалаа сайн төлөвлөх хэрэгтэй. Гэнэтийн асуудал гарч мэдэх тул яг тулсан мөнгөтэй бус нөөц мөнгөтэй явсан нь дээр байх. Бэлэн доллараа Энэтхэгийн онгоцны буудал дээр солиулах гэж яараад дэмий биз. Учир нь нэлээд өндөр татвар аваад байсан. Тэгээд олон хүний нүдэн дээр их мөнгө гаргаж ирэх байдал нь танд эрсдэл авчирах нь ойлгомжтой.
5. Яаж явахаа өөрөө шийднэ биз дээ. Улаанбаатар Бээжин Дэли гээд нисэж болно. Улаанбаатар Бээжин хүртэл галт тэргээр, цаашаа онгоцоор бас болно. Арай хямд. Гэхдээ Бээжинд таньдаг хүнтэй байх хэрэгтэй. Их сайн таньдаг хүн бол онгоцны хямд билет бас олж өгч чадах байх. Тэгвэл хэдэн төгрөгт хэмнэлттэй л биз дээ. Бүр хямд явмаар байвал галт тэргээр Лхас ороод тэндээсээ автобусаар Балба улсад очоод, тэндээсээ Энэтхэг улсад ирж болно. Зардал нэлээд хямд гарах байх, гэхдээ “дөтлөх гэсэн биш дөрөв хоног” гэдэг болж магадгүй. Хугацаа их авна. 
6. Хамгийн анх хэцүү санагдах зүйл бол цаг агаар байж магадгүй юм. Энэтхэг нь Өвөл (12 сараас 2 сарын дунд, градус нь 10-20), Хавар (2 сарын сүүлээс 3 сарын дунд, 20-25), Зун (4 сараас 6 сар, 25-40, түүнээс дээш), Борооны (7 сараас 9 сарын дунд, 30-35), Намар (9 сарны сүүлээс 11 сар, 20-30) гэсэн таван улиралтай тул аль үед нь ирж байгаасаа болж өмсөж зүүх идэж уухаа зохицуулна биз дээ. Гэхдээ яг улирал улиралдаа дээрх градусаар байхгүй нь ойлгомжтой. Одоо 9 сарын сүүл болж байхад Дэлид 36 градустай л байна. Сүүлийн жилүүдэд энд ган болоод бороо орох нь ховордсон гэж, нутгийн хүмүүс нь ярьж байсан.
7. Ирсэнийхээ дараа Монголын Элчин Сайдын яам дээр очоод “энд хоёр хөлтэй, хохимой толгойтой” амьтан ирсэн шүү гээд мэдэгдчихвэл зүгээр байх. Хүний нутаг, гүний газар ямар нэг асуудал тохиолдвол элчин сайд л хэрэг болох болов уу даа. Ер нь хашир, хэнэгтэй байсан нь дээр.
8. Энд хүн бүр Англи хэлээр дуржигнуулаад байхгүй ээ бас. Манай багшийн хэлсэнээр бол Энэтхэгийн нийт хүн амын 25 хувь нь Англи хэлээр чөлөөтэй ярьдаг гэсэн. Тэгэхээр та Англи хэлийг бас яг орчинд нь үзэж байгаа биш шүү. Гэхдээ Монголоос хэд дахин дээр байх нь ойлгомжтой.
9. Бохир заваан байдал маш их тул хувийн болон өөр ариун цэврийг маш сайн сахихгүй бол өвчин авах магадлалтай. Баталгаагүй элдэв хүнс хоол энд тэндээс авч идэхгүй байвал зүгээр шүү. Сонин харагдсан бүхнийг соохолзоод идээд байвал наандаж гэдэс тань өвдөнө, цаанадаж ходоодны архаг хуучтай л болох байх. Ногоо цагаа хямд тул өөрсдөө хоолоо хийгээд идсэн нь сэтгэлд сэвгүй.
10. Амьдарч байгаа нийгмийнхээ соёл, зан заншилийг хүндлэх хэрэгтэй. Хэдэн мянган жилийн түүхтэй соёл иргэншилийн юуг ч бид өөрчилж чадахгүй. Авах зүйлээ аваад, хаях зүйлээ гээгээд явсан нь дээр. Энгэр заам, гуя хасаа гаргасан хувцас эрэгтэй эмэгтэйгүй өмсөхгүй байвал сайн гээл олон зүйл дээр анхаараарай.
11. Энэтхэг хүмүүс “халууны тэмээ” шиг алмай нь дэндсэн хүмүүс тул аль болох өөрийнхөө төлөө өөрөө гүйх хэрэгтэй. Би лав нэг удаагийн оролдлогоор асуудалаа шийдэж байсан удаа байхгүй л байна. Энэтхэгчүүд дандаа л дараа, маргааш гэж хэлэх нь түгээмэл байдаг. Тэр хэв маягт нь та орчихвол, хайран цагаа бас, уураа л барна шүү. Өөрөө сайн идэвхитэй гүйх хэрэгтэй.
12. Энд ирсэн бол 14 хоногийн дотор гадаад иргэдийг бүртгэдэг албанд нь очиж бүртгүүлэх хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол хугацаа хэтэрсэн гээд Монгол мөнгөөр ойролцоогоор 40 000 гаруй төгрөгөөр торгодог юм. Өглөө эртхэн очиж дугаарлахгүй бол олон хүмүүс ирдэг тул дараа дахин ирэх хэрэг гарч мэдэх байх. Уг алба нь таныг бүртгэхдээ байр хөлсөлж байгаа гэрээ, хэдэн хувь цээж зураг, паспорт, визний хуулбар, сургуулийн тодорхойлолт зэрэг зүйлс шаарддаг. Тэр бүгдийг нь зөв зүйтэй бүрдүүлчихвэл болох байх.

За нэг ийм л байх шив дээ. Нэг их гэгээрсэн Бурхан аятай хүмүүст баахан зөвлөгөө өгчихлөө. Сайн муугийн аль нь болохыг мэдэхгүй л байна. Өөр асуумаар янз бүрийн зүйл гарвал асуугаарай хариулахыг хичээнэ. Ер нь манайхан энд тэнд явахдаа тухайн орныхоо талаар элдэв зөвлөгөө бичиж байвал зүгээр юм шиг ээ. Хойшид очих хүмүүст ч хэрэгтэй, бас мэдээллийн чанартай байх юм болов уу.